ЭРЭЛЧНИЙ ТЭМДЭГЛЭЛ : Хасзүйч М.Энхпүрэв: ХАС СУДЛАЛ

Хасзүйч М.Энхпүрэв: ХАС СУДЛАЛ

Үл чадагдахуйн төгс бэлгэдэл-аугаа их мөнх тэнгэрийн хасыг эрхэм дээд шүтээнээ болгосон эцэг дээдсийнхээ илгүй далд… ижилгүй гүн ухаанд сөгдөн мөргөмү.  
Нэг. Хас судлалын философи үндэслэгээ
1.1. Өгүүлэхийн учир
Ертөнцийн үзэл… оюун санаа, далд ухаан, танин мэдэхүй, гоо сайхны төгс нэгдмэл тулгуур бэлгэдэлтэй байх гэж хүн төрөлхтөн оршин ахуй цагаасаа инагш тэмцэн тэмүүлж иржүхүй. Түүний энэ түгээмэл энгийн аугаа их хүсэл эрмэлзлэлийг хэрэгжүүлэх утга яруу гэгээн үйлсэд улс үндэстэн бүр өөрийн хувь нэмрийг оруулах гэж битүүхэндээ түүгээрээ бас өрсөлддөг болтой юм.  Тийн ахул бид яахин зүгээр суух ….  
Хоёр. “Хас” нэрийг ухварлахуйд...
2.1. Европын хас
Оросын хассудлалын орь ганц төлөөлөгч, этнологч Роман Богдасаров “Ариун шүтээний хас бэлгэдэл” бүтээлдээ өгүүлснээр бол 1852 оны орчим Францын эрдэмтэн, нэрт хэл шинжээч Эжен Бурнуф “Свастика” нэрийг эрдэм шинжилгээний орчилд анх оруулсанаар уг нэр томъёо хүн төрөлхтний нийтлэг хэрэглээний үг болох эхлэл тавигджээ.   
Хас бэлгэдлийн гарал үүсэл, нэршил хэлбэршилтийг европ зүгт дараахи үндсэн гурван онолоор тайлбарласаар иржээ. Үүнд:
1) Нугалаат загалмай; (Изломанный крест)
2) Зангилаат загалмай; (Крест с вензелем)
3) Хөлт загалмай; (Крест с ногами)
Эндээс, хасыг грек, ром, англи, орос, герман хэлээр чухам юу гэж тухайлан нэрийдэж байгаагаас нь улбаалан… хөөн хэлцэх замаар хасын тухай европ нэршилүүдийн уг үндсийг ухварлан ойлгож болох үндэс бүхий байна хэмээн үзэв.  
Ром, латинаар хасыг “Crux Gammata”, оросоор “гамматический крест” гэдэг. Үүнийг монголоор “гамма-т загалмай” гэе. Хасыг грекээр “тetraskelion” буюу “сross gammadion” гэдгийг орос хэлнээ “четыре гаммированные букви”, “гаммированный крест” гэж хөрвүүлэн буулгасан нь нийтийн түгээмэл хэрэглээ болж чаджээ. Энэ нь ч зөв бөгөөд, дөрвөн том “га…” үсэг, “4 гамма” буюу шилбээр нь нийлүүлж зангидсан дөрвөн “Г”-“гэ”-ийн нэгтгэл дүрс бүхий загалмай тэмдэг гэсэн дүрслэл утгатайг шууд хэлээд өгч байна.
Англо-саксоны хараа дээгүүр, зовхи нь өөдөө ард түмэн өөрсдийгөө “бид грек, ромыг дуурайж даган баясах “балчир” улс биш, харин ч тэднээс зүсэн зүйлээр ялгаран баавардах учиртай” хэмээн томрох. Тэдний энэ омголон бардам “байр суурь” хасын тухайд ч хамаатай нь илт байна. Англо-саксончууд дараах тухайлсан нэршил бүхий “хөлт загалмай”-н гэмээр нэгэн цогц онолыг үүтгэн бүтээжээ. Үүнд:
1) Дөрвөн хөлт загалмай; (Fulfot-четвероногий крест)
2) Олон хөлт загалмай; (Fylfot-многоногий крест)
3) Аалзан хөлт загалмай; (Gross Spider-крест паука)
Гот удмын Германчууд ХХ зуунд хас бэлгэдлийг “hakenkreuz”-(крючковатый крест) гэсэн нь өнө эртний монгол уламжлалт “гохт загалмай” руу шууд яваад оччихож байна. Энэ бол их сонин давхцал.
Ер нь монголчуудад хас тэмдгийг гогоддог гох дэгээтэй адилтган үзэх хэлбэр зүйн сэтгэлгээ бодитойгоор оршин байж уу хэмээн тухайлан судалж үзэхэд, чухамхүү тэгдэг байснаар барахгүй, бүр тун саяхан, XIII зууны үеийн монголын их эзэнт гүрний үед ч хас тэмдгийг өвөг дээдэс маань “хас гох”, “гохон хас” хэмээх сонгомол хэлцээр дуудаж тогтвортой хэллэг болгон хэрэглэж байжээ. Энэ тухай жишээ, хэлбичгийн ухааны доктор Я.Ганбаатарын 2007 онд бичсэн Юань улсын үеийн монголчуудын хятадаар бичсэн “…шүлгийн сонгомол” номонд орсон байдаг. Тэнд “хас гох”-ын ийм нэгэн дүрслэл бий.  
“Үдийн өмнөх уулын булаг унжийсан мөсөн мэт
Эртнээс аваад эдүгээ болтол тэр хэвээр бургилсаар
Салхи исгэрхүй жалгын дор мөнгөн утас сэжилмүй
Саран халихуй хадны дэргэд хас гох живмүй”
Энд усны мандалд туссан хавирган сарны дүрсийг “хас гохон бидэртэн наадах” мэтээр дүрсэлсэнээс… эртний тэр нэгэн монгол найрагч гох дэгээг хасын нэгэн хувилбар гэж үзсэн нь илт. Харин умард хөршид, оросууд “хас”-ыг “коловорот” гэлцдэг. “Коловорот” нь “нарны эргэлт”, “нарны хаалга” гэсэн утгатай дүйх үг юм. Гохон хас хэлбэрийн эсрэгцсэн хос хоёр хурц ирмэгээрээ модыг урж цоолж нүхэлдэг мужааны уламжлалт гар багаж-чагтат эргүүлгэн өрмийг оросууд хар яриандаа “коловорот” гэдэг. “Хос гох” нийлэхээрээ “хас гох” болсон ч байж болно. Хэлний ярианы хөгжил хувьсал, үгсийн үүсэл гарвал… утга зүйн үүднээс “хас” гэдэг чинь бас “хос” гэсэн үг мөн гэсэн тайлбар ч байдаг.  
2.2. Исламын хас
Ислам шажины сургаал номлолыг дэлгэрүүлэгч зонхилооч хэл болсон перс, араб, түрэг хэлний толь бичиг тэргүүтнийг шүүрдэн нягталж үзэхэд хас бэлгэдлийн үүтгэлийг христиан шажины загалмай тэмдэгтэй холбоотойгоор тайлбарласан нь элбэг тохиож байна. Исламын соёл иргэншилд түгээмэл тархсан хас бэлгэдлийн анхны дэлгэрэл нь зөвхөн гоёл чимэглэл (декор)-ийн зориулалттай байсан тэр шинж чанараараа бусдаас ихэд ялгардаг. Дундад зууны дунд үеэс, чухамхүү монголын зуун-чингэсийн эрин эхэлсэн тэр үеэс мусульманы ертөнцөд хас тэмдэгийг ихэд хүндэтгэн дээдэлж, нэг ёсондоо түүнд ариун шүтээн (оккульт, сакраль)-ний агуулгаар “бөхөлзөн” хандах болсон нь ажиглагддаг юм.  
Чагадайн удмын алтан ургийн гүнжтэй гэрлэж Их Могол улсыг цогцлоон байгуулсан гүр эмир Төмөр буюу доголон Төмөрийн орд харш гадна ёслолын хаалганаасаа эхлээд дотогш хана тааз, шал дэвсгэр, гүц домбо, монет мөнгө… бүгд л хас тамганы олон төрлийн хувилбараар чимэглэгдсэн байдаг нь үүнийг хөдөлбөргүй нотлох мэт бөлгөө.   
Самаркандад, доголон Төмөрийн удам угсааг онголсон “Гүр Эмир” бунхны гадар хананы дөрвөн талын чимэг болсон хас тамганы нугалсан үзүүрт “Аллах” бурханы нэрийг араб каллиграфаар угалзлуулан хөх шигтгээт чамин паалан (мозайка)-гаар гоё ганган урласан нь бий. Энэ нь исламын талд бодлогоор зориуд дэлгэрүүлсэн гэж хэлж болох хаст каллиграфын анхдагч дурсгал гэдэг нь эдүгээ нэгэнт эргэлзээгүй болов.    
Гэтэл, тэдний хөрш зэргэлдээх түрэгүүд мөн… зүүн Ромыг хүртэл эрхшээсэн Османы эзэнт гүрэн (Их Улус)-ийг байгуулж хэдийнээ амжсан байлаа. Тухайн “шинэ цаг”-ийн чиг тусгалыг соргог мэдэрсэн Османы султан бас л “аллах”-ын нэрийг алтан хаст каллиграфаар сийлэн урлаж орд харшийнхаа хананд залав. Энэ үйлдэл нь тэрээр бас “дэлхийн хаан”-д санаархаж байгаагаа хоёргүй утгаар илэрхийлсэн дохио зүйн хэллэг бөгөөд, цаагуураа дипломат нарийн утгатай байсан юмсанж. Тийм учраас гүр эмир Төмөр үүнийг эрээ цээргүй өдөөн хатгалга гэж үзээд… удаан тэвчсэнгүй, нэг л өдөр Их Улусын эсрэг их цэргийг хөдөлгөн дайлаар мордлоо.
1402 онд Османы султан Баязитын арми Анкара хотын дэргэд гүр эмир Төмөрийн цэрэгт бут цохигдов. Гүр эмир Төмөрийн ахин давтан хэлэх дуртай1 “эх дэлхий ээх наран хоёр байдгүйн адил… энэ дэлхийд эзэн хаан ганцхан байх учиртай” хэмээсэн сүрт тунхаглалыг дуулсаар мэдсээр байж болчимгүй алхам хийсэн Османы султан ч дайсандаа амьдаар олзлогдов.
Суут эрдэмтэн, их зураач Леонардо да Винчи-ийн туурвисан “Анкарагийн дэргэдэх тулалдаан” уран таталбарт “Гүр эмир Төмөртэй дэмий баахан арцалдаж Осман гүрнийг мөхөөх үүдийг нээсэн ухвар мөчид Баязит ноёныг баалжээ. Баязитыг буруутгасан санааг тэнд уран сайхны аргаар лавшруулан илэрхийлэхдээ, хэргийн эзнийг “төмөр торонд өчүүхэн болжмор лугаа адил суулган цагдаж яваагаар” харуулсан байдаг.
Доголон Төмөрийн удмаас Их Моголыг алдаршуулсан олон гарамгай хүмүүс төрсөн бөгөөд тэдгээрээс исламын бурхантай эн дүйх хэмжээнд нэршин үлдэж чадсан нь ганцхан Акбар байв. Моголистаны уудам дэлгэр нутгийн ислам шажинтууд өнөө хир хоорондоо “аллах акбар” хэмээн мэндэлдэг билээ.
Ferdinand D.Lessing-гийн 2003 онд Туркийн нийслэл Анкара хотноо хэвлүүлсэн “Могол-Түрэг хэлний толь бичиг”-ийн II боть (О-С үсэг)-д хас тэмдгийг түрэг хэлээр “гамали хач”, могол хэлээр “хас үсүг” гэсэн байна. “Гамали хач” гэдэг нь гамма үсгээр зангидсан загалмай тэмдэг гэсэн утгатай. Харин моголчууд буюу түүний исламжсан тал хэсэг нь мөнөөх тэмдэгийг “хас үсэг” гэсээр иржээ.  
2.3. Эсгий туургатаны хас
Урлаг судлалын д-р, проф. С.Бадралын угсаатан зүйн түүвэр цуглуулгад буй “108 шидэт үсэг” нэрт эртний гар бичмэл сударт хас тэмдгийг мөнх тэнгэрээс буулгасан “шидэт дүрс”, “шидэт тамга”, “шидэт үсэг”… “саяг үсэг” хэмээн өгүүлснийг үзээд, миний бие, хасыг манай нүүдэлчин монгол түмэн хэзээнээс инагш нэгэн төрөл зүйлийн “үсэг”-т тооцож ирсэн уламжлалт сэтгэлэг оршин байдгийг олж мэдэн олзуурхан баярлаж бүлгээ. Гэвч, харамсалтай нь “Монголын зуун” (XIII зуун)-д хамаарах нотлох баримт төдийлэн сайн олдож өгөхгүй зовоож байв. Харин саяхан…
Саяхан би, монголын алтан ургийн сурвалжит язгууртнуудын хятадаар бичсэн “…утга уянгын богино шүлгийн цоморлиг” лугаа танилцах явцдаа, чухам л дээрх “пробел”-ийг нөхюү хэмээн зориудаар илгээсэн мэт гайхамжигт жишээ олов.     
Хэл бичгийн ухааны доктор Я.Ганбаатар 2007 онд Улаанбаатарт хэвлүүлсэн “Юань Улсын үеийн монголчуудын хятадаар бичсэн “…шүлгийн сонгомол” ном-д XIII зууны монголчууд хас тэмдгийг “хас үсэг”, “алтан тамга” гэж шүтэн дээдэлж ирснийг илтгэх шад бадгууд нэг бус байна. Тэнд, жишээлбэл:
“Хас үсэгт алтан тамга хундаган чинээ их
Хан, Тангийн эрхэм гүнж ураг барилдсан адил
“Аав ван минь Бижи мэт өнө мөнх насалтугай
“Аруухан баатар хэзээд чамд тулгуур болтугай”… гэжээ.
Мөн, өмнө цухас эшилсэн “Мого-Түрэг [хэлний] толь бичиг”-т ч хасын зарим тайлалд хамаатал бүхий өгүүлэмж хэд хэд тааралдсан. Жишээ нь:
· Хас орду-Их хааны ордон;
· Хас тамга-Эзэн хааны тамга;
· Хас төр-Засаглан хаанчлах ёсон;
· Хас шинжлэл-Сансар судлал;… г. м.  
Эл бүхнээс үүдэн хэлэхүйд… хас үсэг, хас ухагдахуун түүнд хамаатах санаа агууламж бүхэн монголын их хаадын түгээн дэлгэрүүлсэн их өв соёлын өөдөс хэлтэрхий мөнөөс мөн гэдэг нь харагдлаа.
Ер нь эсгий туургатан монголчууд хэзээнээсээ хүй орчлонгийн мөн чанарыг, түүнд нь тохирсон саяг-буугаар дамжуулан таньж мэддэг хосгүй чадамжаа хүн төрөлхийтэнд нэг бус удаа нотлон харуулсан юм. Энэ чиглэлд харьцангуй шинэ гэмээр жишээ бол халхын өндөр гэгээн Занабазар (XYII зуун)-ын сонгодог бүтээл-саягбуу тэмдэг байна. Түүнийг ч бид мөн “соёнбо үсэг” үсэг хэмээхүйн зэрэгцээ, ихэд дээдлэн бишэрч, бүр төрийн ордныхоо оройн чимэг болгон гүн хүндэтгэлтэйгээр залаад байна бус уу.      
Гурав. Хас төрийг ухварлахуйд
3.1. Антисемитизмийн хас

XX зууны Европын бараг бүх улс орны эдийн засаг, нийгэм, улс төр, шажин мөргөлийн тогтолцоонд зонхилох нөлөөгөө бүрэн тогтоож чадсан семит угсааныхан бол чухамдаа бидний нөгөө хэлээд байдаг ховройчууд билээ. Жүүдийг зүхэн занах нацист үзлийн бэлгэдлээр Адольф Гитлер чухамхүү хас тэмдгийг сонгосон нь үнэхээр “эрин зууны оньсого”-т тооцогдмоор их сонин содон үзэгдэл юм.
Хүннү-Готын цэрэг дайны эвслээс эхлэн түүхэндээ гурван ч удаа европын их эзэнт гүрнийг байгуулж чадсан арийчууд зөвхөн III рейхийн үедээ л сая Чингэсийн хас төрийг “герман хувилбар”-аар нь шинээр цоглоон байгуулахаар зориг шулуудсан… үүнийгээ тэд… тэр үедээ ихэд чандлан нууцалж байлаа. Аппенинийн хойгт бэхэлсэн цэрэг стратегийн нүсэр бөгөөд чухаг байгууламжаа А.Гитлер “Чингэсийн хориглолт” хэмээн нэрийдсэн нь дээрхэд холбогдох сонирхолтой гэмээр баримт нотолгоо юм.
ХБНГУ-ын нэрт монголч эрдэмтэн Райнхолд Ноймон Ходицийн 1985 онд хэвлүүлсэн “Чингэс хаан” ном-д “Фюрерийн хувьд улаан орос лугаа халдаар довтолсоныгоо анхнаасаа зөвтгөх нэг жинтэй өвөрмөц аргумент байсан. Тэр нь Адольф Гитлерийн дагаж мөрдсөн “Чингэс хааны хас их төрийн (цэргийн далд) номлол” юм. Энэ санаа тухайн үеийн “Германы долоо хоногийн тойм”-ын 1941 оны 10 сарын 8-ны өдрийн ээлжит дугаарт нийтлэгдэж нийтэд ил болов” гэсэн байна. Германы зүгээс харилцан үл довтлох гэрээгээ зөрчин 1941.6.22-нд Зөвлөлт орост дайлаар орж, дэлхийн их дайны зарлаагүй шатыг эхлүүлсэн. Энд дурдсан он сарыг сайн ажиглах хэрэгтэй.
Дээрх огноог онцлон цохож мистицизмийн аяс оруулан тэмдэглэхэд, яг монголчуудын бэлэгшээлт 108 хоног дээр нь фюрер ийн зориудын бодлоготойгоор “номлолын тухай мэдээлэл” өгч, үүгээрээ чухамдаа, “тухайн цагт III рейхийн өмнө тулгарсан эрхэм дээд зорилго бол… тээр нэгэн сайн цагт Чингэсийн байгуулсан хүчирхэг их хас төрийг европ-азийг дамнуулан дахин шинээр цогцлоон байгуулах явдал мөн” гэдгээ тунхаглан зарласан мэт бөлгөө.     
3.2. Нацизмын хас
Ялагдсан нацизмын хас тэмдгийг, “ялсан” гэх комминтерны улаан таван хошуутай адилтган, хооронд нь тэнцүүгийн тэмдгээр холбон илэрхийлэх нэг тийм “алгебржуулж” хялбаршуулсан сэтгэхүй посткоммунист нийгэмд бодитой оршин буй нь анзаарагддаг. Энэ нь “будаа” болсон социализм-коммунизмыг бурангуй харгис нацизмын нэгэн адил яллах гэсэн… цаагуураа нийгмийн шударга ёсны төлөөх сэдэлтэй учраас бас ч гэж ойлгож болох үзэгдэл юм.   
Харин, яг «хас тэнцүү таван хошуу» тэнцэтгэлийн тухайд бол, үүнийг буруушааж өчнөөн зүйл ярьж болохоор байдаг. Германы хас тэмдэг “антисемитизмийн хас” гэдгээрээ нэг үндэстний эсрэг чиглэсэн тоталь үйлдлийн бэлгэ тэмдэг байж гэж үзье. Ийм өнцгөөс харах ахул, улаан таван хошуу ч аанай л мөн нийт хүн төрөлхтөнийг сорчлон… бүр аймаглан устгах геноцид санаа зориг бүхий нийгэм төрийн хамгийн… хамгийн харгис тогтолцооны бэлгэдэл болж таардаг. Тэгэхээр, энд зураач таталбарч маягийн хэт хялбаршуулсан тайлбар тэнцэтгэл явч үнэн мөний талд биш болох нь ойлгомжтой байна.  
Хаст Гитлер ари үндэстний генийг сайжруулж “дээд төрөлт хүн” (сверх человек) бий болгох чиглэлд шинжлэх ухааны бүхий л дэвшлийг ашигласан, эндээс, ялангуяа анагаах ухаан, геронтологийн салбарт урьд хожид үзэгдээгүй асар их “ашиг” олсон. Дайнд олзлогдогсодыг “туршилтын туулай” болгож хувиргасан түүний гэсгээлт их гэм нүглийг энд ярьж байна.
Гэтэл, сартаваахь Лениний “улаан таван хошуу” бэлгэдлийн дор, 1920-1932 оны орост, Кобогийн1 удирдлагаар “ухаант хүн ба адгуусан амьтан” хоёрын дундаас хагас хүн, хагас амьтан буюу чухамхүү “босоо ороолон”-г гаргаж авах… ёстой жинхэнэ “шулмын” бурангуй сорилт туршилтуудыг олноор хийж байв. Энэ тухай баримтат нэвтрүүлэг ч бий. Бүр лениндээ тэд сармагчингийн засаа суулгаад бүтэлгүйтсэн тухай хүртэл үг яриа гарсан гээд бодогтун. Эдгээрийг, яавч их оросын ард түмний тусын тулд “тэдний гени мутац, үүлдэр угсааг сайжруулах чиг зорилготой байсан” гэж нотлох үндэсгүй юм.  
Улаан таван хошуут халхавчийн дор жинхэнэ гай гамшиг нуугдаж байлаа. Хүйтэн дайны харгалдаант үед, хожим тарж бутарсан Зөвлөлт Оросыг АНУ-ын Ерөнхийлөгч Рональд Рейган “…босоо ороолонгийн эзэнт гүрэн” гэж цоллосон. Яг үнэндээ бол Рона “артист” үнэнийг хэлсэн, тэр хэнийг ч гүтгээгүй юм. 1945 оны Нюренбергийн шүүх дээр “миний баруун талд Иосиф Сталиныг, зүүн талд Уинстон Черчиллийг суулгаад… биднийг хамтад нь ялласан нөхцөлд би сая “цуст алуурч”-ийн эгнээнд орсноо хүлээнэ зөвшөөрнө …өөрөөр бол хэзээ ч үгүй” гэсэн рейхсминистр Герман Вильгелм Герингийн алдарт өчил ч нацизмын мөн чанар “хас”-даа байгаагүйг хэлээд өгнө.
3.3 Буруугүй хас  (Кругом одни еврейи…)
Тийм ээ, нацизмын… антисемитизмийн мөн чанар хасдаа байгаагүй. Антисемитизм өөрөө нийгмийн бодит үзэгдэл юм. Эдүгээ ч оршсон хэвээр байна. Хас төрийн төлөө “ажиллаж” байсан төрийн хүчирхэг машинд тухайн үедээ хобройчууд дайрагдсан нь үнэн. Гагцхүү шалтгаан нь, дахиад л, хас биш юм. Энэ дэд гарчгийн дор хойно өгүүлэх санаа үндсэн сэдвээс бяцхан хазайх гажилтын шинжтэйг уншигч танд урьдчилан хэлэх нь зөв болов уу.
1970-аад оны сүүл үе. Орос газар оюутан явсан цагийнхаа дурсамжит нэгэн аялгууг би одоо бүдэг бадаг санаж байна.
Эргэн тойрон ховройчууд, энэ л хорвоо гунигтай
Жой Адамсон-еврей, Жорж Помпиду бас еврей
Хаашаа л харнав жүүд-жүүд, зүүд зэрэглээ шиг хачин юм аа
Тэнд ч еврей, энд ч еврей… кругом одни еврейи… на-на-наа…
Иймэрхүү маягийн үглээдүү урт үгтэй рок дууг орос хампаан маань гитардаж ирээд л высоцкий маягийн баргил хоолойгоор эвлэгхэн нь аргагүй сүрхий чанга дуулж гардагсан.
Ер нь ингэхэд еврейг шилбүүрдэх нийгмийн үзэл хаанаас-юунаас эхтэйг ерөнхийдөө монголд хэн ч үл мэднэ. Чухамхүү еврейн эсрэг үзэл дээр л дэлхийн дайны идеологи суурилдаг болохыг би харин саяханаас олж мэдэв. Еврей комиссаруудын сүлжээг ашиглаж хийсэн октябрийн хувьсгалаар зөвхөн орос оронд төдийгүй бүх хүн төрөлхтөнд аюул занал нүүрлэжээ. Энэ аюулыг зөн совин, итгэл үнэмшил, далд ухаанаараа шиншиж тандсан “хөгшин чоно” Уинстон Черчилль “оросын улаан хувьсгал”-ыг өлгийд нь багалзуурдах тухай ярьж бичиж байв.   
Еврейг хөндлөнгөөс хялайн харах үзэл сэтгэлгээ бол аль ч улс нийгэмд тэртээ тэргүй бодитойгоор оршин байдаг зүйл. Гэтэл… еврей хүн өөрөө еврейн эсрэг үзэлтэн байх нь хүртэл таарна гээч. Чикаго-ийн еврей дүүрэгт еврей эхийн алтан хэвлээс унасан, еврей ээжийн энгэрийг самардаж… бумбан хоёр мөөмийг нь үмхэж үлгэж өссөн нэг сөөсгөр банди… (гэхдээ, онцлог нь, вундеркинд) бүр нялх балчир ахуйдаа антисемит үзэлтэн болсныг уншаад би бүр гайхаж гүйцсэн. Гэвч энэ бол үнэн, яахын аргагүй факт юм.  
ХХ зууны шатрын спортын түүхэнд, статистикаар, 13 насандаа анх америкийн аварга болж, 15-тайдаа грандмейстер (гроссмастер) цол хүртэн, улмаар дэлхийн аварга шатарч болсон супер “тамирчин” ердөө ганцхан байдаг. Тэр нь та бидний энд дурдаж яриад байгаа америкийн уугуул Роберт Жеймс Фишер (1944-2008) юм. Роберт Фишерийн оюуны итгэлцүүрийг мэргэжлийн айкючид “189 пункт”-ээр үнэлсэн байдаг. Итгэлцүүрийн градац 70-аас 201-ийн хооронд хэлбэлзэнэ. Доод хязгаараас доош бол тэнэгт, дээд хязгаараас дээш бол супер суутанд тооцогдоно. IQ итгэлцүүр 150-ийн хавилцаа байвал гоц авъяастан, 170 бол сод ухаантан, 190 бол суутан байдаг аж.      
Р.Фишер дөнгөж 12-той нусгай жаал байхдаа аль хэдийнэ антисемит болж амжчихаад “…Би ховройчуудыг мэднэ ээ. Тэд бол хог новш. Бүх жүүдийг бүгдийг хуу “арчих” ёстой байтал А.Гитлер тэдэнд хэтэрхий зөөлөн хандсан юм” гэж эрээ цээргүй хэлдэг байв. Тэр сая2 тэнгэрт одлоо. Жар хэвийсэн өтөл насандаа ч тэр хүүхэд ахуй цагийн өнөө айхтар антисемит санаа бодлоо огтхон ч гээгээгүй явсан юм. Р.Фишерийн 1999 оны нэгэн ярилцлагад “Америкийн Нэгдсэн Улс хөвчөө таслуулаагүй хэдэн новш (еврей)-ийн гарт орсон. Төрийн нарийн бичгийн дарга, Батлан хамгаалахын сайд… энэ тэр гээд... бүгд дандаа өмхий хобройчууд байгааг та нар анзаарахгүй байна уу” гэсэн нь бий. Их хүмүүс чанга дуугардаг… их тийчэгнэдэг нь үнэн юмсан уу… ямар ч байсан үйлдэл нь их ондоо юм.  
2001.9.11. Америкийн хар өдөр. Нью-Йоркийн ихэр хоёр цамхагийг онгоц мөргөн нураав. Алдарт шатарч, антисемит үзэлтэн Р.Фишер эрх баригчдыг буруушаан, хэрэг дээрээ террористуудыг зөвтгөсөн мэдэгдэл хийж, дарамт шахалтад өртлөө… удалгүй тэгээд Исландын иргэн болсон. Олон улсын нэр хүндтэй шатрын сэтгүүл “Chess Informant” 2001 онд “XI Роберт”-ийг3 “XX зууны манлай шатарчин”-аар өргөмжлөв. Их суутны ил ба далд ухаанд их учир байдаг болтойг хэлэх юун. Буцаад үндсэн сэдэв рүүгээ оръё.
3.4. Авралын хас
“Хүн төрөлхтөний  хүзүүн дээрээс хэзээ мөдгүй нид хийтэл буухаар зэхэж байсан улаан оросын муйхар хар илднээс өрсөж, угтаа бол хотол даяарыг аврах гэж… германчууд бид эртний түүхэн баатар чингэсийн нэгэн адил хаст их тугийн дор нэгдэн нягтарч, шударга ёсны төлөөх аугаа их дайныг арга буюу эхлүүлсэн… өөр зам байгаагүй. Ингэснээрээ бид алдаагүй, үүнийг цаг хугацаа харуулна” гэсэн фюрерийн баруун гар, рейхсмаршал Герман Вильгелм Герингийн алдарт мэдүүлэг Нюренбергийн процессийн хавтаст хэрэгт байдаг аж.
Улаан оросын… зөвхөн монголыг (1920) төдийгүй цаашлаад бүр бүх дэлхийг залгих нууц бөгөөд “мангас төлөвлөгөө” (1940)-г илчилсэн энэ өчил-мэдэгдэл Нюренбергийн процессийн хамгийн содон мөч-нэг ёсны “эргэлтийн цэг” байв. Коммунист түүх үүнийг сурсан мэхээрээ нууж далдалж чадсан ч худал хуурмагийг ивээгч коммунист суртаал нь бүхэлдээ… социалист нийгэмтэйгээ хамт ул мөргүй сөнөжээ, өнөөдөр. “Өндөр шатыг байгуулавч сансарын үзүүрт хүрэхгүй, шалдан мэхийг суравчиг эрлэгийг хуурч барахгүй” хэмээсэн монголын их мэргэн, эрдэнийн сайн ноён хутагт Дулдуйтын Равжаагийн айлдвар нэгэн биеийн хувь заяан дээр ч, нийгэм төрийн хувь зохиол дээр ч ав адилхан үйлчилгээтэй… ёстой төгс үнэн үг ажээ.       
Дэлхийн дайнд Гитлерийн герман хэдийгээр Сталины улаан оросыг ялаагүй ч түүнийг үхтэл нь бүрэн сульдаасан. Ингэснээрээ, хаст тугийн доор байлдсан германчууд бүхнийг залгигч мангасыг алаагүй ч амыг нь дангинатал үдэж чадсан юм. Оросын “ялалт” гээд байгаа тэр ялалт бол ялагдсантай адил ялалт аа. Ийм ялалтыг түүхэн өвөрмөц хэллэгээр “пиррова победа” гэдэг. Чухамдаа, хас их төрийн “герман хаялга”-аар дэлхий дахин улааны коммунист халдвараас ахинтаа ингэж нэг аврагдсан түүхтэй.
Түгээмэл өргөн утгаараа германчууд ялж... бид ч бас ялжээ. 1945 оны “Бид ялав” медалийн утга чанар монголчуудын хувьд гажилтгүй хэвээр үлдэв. Та нар одоо орос германаа харьцуулж нэг хар даа!? Тэгвээс бурхан хэнийх нь талд байсан... байгаа нь улам бүр тодорхой болно. Үнэхээр авралын хас... ачит хасыг бурхан ивээдэг юм аа. Өнөөдрийн Бундесвер чинь, хаа очиж, хас төрийн хугархай байхгүй юу!? Хаана хас байна, тэнд аврал байнам.
Дөрөв. Ирээдүйн хас  
4.1. Монгол хас дэлхийг эзэлсээр…

Миний монголын хас шүтээн хүн төрөлхтний бахархал гэж хэлэх дуртай хүний нэг ээ би. Монголын хассудлал хөгжихийн хэрээр хас тэмдэгийг нөмөрсөн коммунизмын хар сүүдэр арилж, тэр чинээгээр монгол хас цагаадаж, хэрэглээ нь өдрөөс өдөрт өргөжин тэлж байна. Нүднээ ил байгаагаар нь Улаанбаатараараа жишээлэн хэлэхэд, монгол түмний хасаас цэрвэх түр цагийн сэтгэлгээ салхинд туугдсан үүл лугаа хийсэн одов. Тэнгэр нэгэнт цэлмэжээ. Тэнд хамар дээрээ хас хадсан микро давхиж… энд ирээд “Хас Төв”-ийн өмнө зогсоно. Номын дэлгүүрт очоорой. Тэнд таныг Дэлхийн утга зохиолын академийн доктор, Монгол улсын Соёлын гавъяат зүтгэлтэн Гомбожавын Мэнд-Ооёгийн алтан хаст баринтаг бүхий судар бичиг тосч угтана. Хасын түгээмэл хэрэглээний энэ мэт жишээг тоочивч баршгүй. Хас түгсээр…
Хаа сайгүй хас үзэгдэх нь айсуй сайн цагийн өнгө төрх юм. “Байн байсаар бүх дэлхийг бүрхэх октябрь, бүр нарыг халхлах хувьсгаал” гэж хэлээд Их Нацагдорж хүртэл нэг том алдсан байдаг. Харин хасзүйчид бид хэзээ ч алдахгүй. Мөнхтэнгэрийн бэлгэдэл хас мөнх оршин… бүх дэлхийг бүрхэх хувьтай. Чингэсийн монголын “байлдан дагуулалт” үргэлжилсээр… Би одоо “хил давсан” олон жишээ хэлж таныг чилээхгүй… доорх ганц нэгээр үгээ хязгаарлана.   
4.2. Хас Кембрижид…
Монгол улсын Их Сургуулийн түүхийн багш, д-р, проф. С.Отгонжаргал 2002 онд Кэмбрижийн их сургуулийн Монгол ба өмнөд Ази судлалын төвд уригдан очиж, олон улсын монголч эрдэмтэн-судлаачдад “ХХ зууны монголын түүхийг эргэн харахуй” сэдвээр цуврал лекц уншсан байна. Проф. С.Отгонжаргал тэр лекцэндээ “Монголын Ардын Засаг”-ийн газраас эрхлэн гаргасан гоёмсог хийцтэй “хас тамга” бүхий “доллар” нэрт монголын үндэсний валютын талаар баримт нотолгоотой өгүүлжээ.  
Хас тэмдэгт бүхий анхны мөнгөн дэвсгэрт шинэ түүхийн ХХ зуунд анх Германд гарсан гэж үзэж итгэж  байсан англи, америк, данийн монголч эрдэмтэд мань хүний өгүүлснийг “түүхийн шинжлэх ухааны нээлт” хэмээн зохих ёсоор үнэлэв. Монгол хас ийнхүү кембрижийг шуугиулсан нь саяхан. Харин манайхан үүнийг огт тоохгүй, өрөөсөн нүдээрээ ч харахгүй… энэ бол баталгаатай. Бид бол бид, тэд бол тэд байдагт л монголын эмгэнэл оршмой.
4.3. Хас Польшид…
Польшууд бүр тэртээх XIII зууны үед хаст алтан монет цутгаж хэрэглэж байсан тухай С.Южаковын “Их нэвтэрхий толь” бичигт дэлгэрэнгүй тэмдэглэгдсэн байна лээ. Эдүгээ, польшийн Подхалянскийн буудлагын девизүүд хас эмблемтэй байсан, байгаа… гэхчилэнгийн үүх түүх… баримт материал бишгүй бий.
4.4. Хас Финляндад...
ХХ зууны шинэ түүхийн босгон дээр хас тэмдгийг “төрийн дээд шан”, дээдийн дээд шагнал болгон эрхэмлэн хүндэтгэсэн европын эртний өндөр соёлт орны нэг бол Финлянд улс юм. Финляндын Ерөнхийлөгчийн цэнхэр далбаа хас тэмдэгтэй, зэвсэгт хүчин… агаарын болон тэнгисийн цэргийн туг нь ч “монгол” хастай байх юм. Хасын түүхийн үүднээс үзэх юм бол “эртний монгол хас” ийнхүү финляндыг бүрэн “эзэлжээ”.
Дэлхийн II дайны дараа Зөвлөлт оросын зүгээс Финлянд Улсад дипломат болон дипломат бус арга замаар элдэв төрлийн шахалт үзүүлж… хаснаасааа хагацахыг “эелдэгээр” хатуухан сануулж байсан ч тэд буцаж няцсангүй. Эдүгээ финляндын хастөр мандан бадарч хүн зон нь амар амгалан аж төрж… ард түмэн нь баян чинээлиг жарган байнам. Уг нь манай хас тэднийг ч биднийг ч ивгээх хүрэлцээтэй их хүчин чадалтай юмсан.
Өнөөдөр прибалт хавийн постсоциалист орнууд ч “хаст тугийн дор” нэгдэж эхэлсэн гэж хэлж болно. Тэдний цэргийн гавъяаны одон нь ерөнхийдөө ижилэвтэр, час улаан паалантай гоёмсог чамин хийц бүхий донж төгөлдөр “хас” байдаг юм. Уг нь, хамгаас түрүүнд, эрэлхэг монголын ивээлт их хас төрийн эрхэм дээд шүтээн… шагнал нь чухамхүү “чингэсийн алтан хасбуу” байх учиртайсан. Их эзний сүлдэн… ирж яваа цагийн амьсгал ихийг өөрчлөх буй за.  
Тав. Төгсгөхүй

Хасзүйн дотоод судлагдахуун:
· одон орон судлал;
· зурхай;
· угсаатны зүй, ёс заншил;
·түүх-археолги, эртний бичиг судлал;
· төрийн ёс бэлгэдэл;
· үндэстний ахуй соёл, хээ хуар,
· соёл иргэншлийн түүх,
· нүүдэлчдийн дом, тарнийн ёс;… болон
·бусад;…гэх мэт шинжлэх ухааны олон олон салбарзүйд задарч нийлдэг, замхарч тодордог учраас хасын төлөө халшралгүй зүтгэх ажил үйлс төөрч будилахын түмэн нугачаатай билээ, тиймээс ХАМЖИН СУДАЛЦГААЯ!  
5.2. Хамтран нэгдэцгээе  
Жинхэнэ судлаач, жижигхэн судлаач хоёрыг ялгахуйяа бэрх болсон тийм цаг үед бид аж төрж байна. Энэ нь даяршлын эриний нэг онцлог биз. Хамгийн гол нь, хасзүйчид бид бүхэн, ядаж, нэг нь нөгөөгөө үгүйсгэмээргүй байна. Монголын хасзүйчдийн хар хөлсөө цувуулсан нөр хичээнгүй хөдөлмөр бүтээлийн үр дүнд, хасын ивгээх их ач буянаар, өвөг монгол соёлын 15000 жилийн “зурагдмал” түүх зурайн тодорч, улмаар хүн төрөлхтний үүсэл хөгжлийн моноцентризмийн онол улам улам лавшран батлагдаж буйд монгол зон бүгдээрээ машид баярлах учиртай. Орон гүрний хасзүйчид ээ… одоо цаг болсон, иймээс ХАМТРАН НЭГДЭЦГЭЭЕ!

start=-48 , cViewSize=50 , cPageCount=1

2 сэтгэгдэл:

null
зочин (зочин)

Үнэхээр гайхалтай би үнэхээр баяртай байна.Тиймээ Монголчуудаа ХАС тэмдэг бол бидний хүндэтгэн дээдлэх зүйл мөн билээ.Танд маш их баярлалаа.

Lysiin oxin (зочин)

saihan medeelel bna,,mongolchuud ugasa tenger zayatai ih utga uchirtai ard tumen yum shigee,,,saihan medeelel niitelj ogson blogiin ezendee bayrlalaaa...

Сэтгэгдэл үлдээх



(нийтэд харагдахгүй)

(оруулах албагүй)
(HTML синтакс зөвшөөрөгдөөгүй)


(Зурган дээрх тоог оруулна уу)